Οι παραδόσεις στο δικό τους πλαίσιο
Στη σύγχρονη συζήτηση, το «mindfulness» παρουσιάζεται συχνά ως μία μόνο, καθολική άσκηση. Ωστόσο, σε όλη τη Νότια, Νοτιοανατολική και Ανατολική Ασία, οι στοχαστικές παραδόσεις εξελίχθηκαν επί χιλιετίες με διαφορετικά λεξιλόγια, φιλοσοφικές προϋποθέσεις και σωματικές στάσεις. Η προσέγγιση αυτών των γενεαλογιών με τους δικούς τους όρους βοηθά τους αρχάριους να κατανοήσουν γιατί δύο οδηγίες διαλογισμού μπορεί να προσφέρουν φαινομενικά αντίθετες συμβουλές, και πώς να επιλέξουν μια προσέγγιση που ταιριάζει στον χαρακτήρα τους.
Θεραβάδα Satipaṭṭhāna και μεταρρύθμιση της Vipassanā
Στο Παλί Κανόνα που διατηρείται στη Σρι Λάνκα, τη Μιανμάρ, την Ταϊλάνδη, την Καμπότζη και το Λάος, ο θεμελιώδης λόγος για την εγκαθίδρυση της επίγνωσης είναι το Satipaṭṭhāna Sutta (Majjhima Nikāya 10). Η λέξη sati σήμαινε κυριολεκτικά μνήμη ή ανάμνηση, προτού αποκτήσει την τεχνική έννοια της διαυγούς, συνεχούς παρουσίας στην άμεση εμπειρία. Δίπλα στο sati βρίσκεται το sampajañña, δηλαδή η καθαρή κατανόηση του σκοπού και του πλαισίου.
Ο λόγος οργανώνει τον στοχασμό σε τέσσερις τομείς: το σώμα (kāya), τους τόνους συναισθήματος ευχάριστου, δυσάρεστου ή ουδέτερου (vedanā), την κατάσταση του νου (citta) και τα βιωματικά μοτίβα ή κατηγορίες (dhammā). Τον δέκατο ένατο και τον εικοστό αιώνα, Βιρμανοί δάσκαλοι όπως ο Ledi Sayadaw (1846–1923) και ο Mahasi Sayadaw (1904–1982) έκαναν αυτές τις μοναστικές πρακτικές ευρέως προσβάσιμες σε λαϊκούς με πολυάσχολη εργασιακή ζωή.
Νοερή σημείωση σε στυλ Mahasi
Οι ασκούμενοι σημειώνουν απαλά την άνοδο και την πτώση της κοιλιάς, εφαρμόζοντας σιωπηλά σύντομες νοερές ετικέτες («ανεβαίνει», «κατεβαίνει», «ακούω», «σχεδιάζω») ώστε η προσοχή να παραμένει προσκολλημένη στην παρούσα αισθητηριακή πραγματικότητα.
Παράδοση των Δασών της Ταϊλάνδης (Ajahn Chah, Buddhadāsa Bhikkhu)
Τονίζει τη φυσική επίγνωση κατά το περπάτημα, τη διαμονή στο δάσος και τις καθημερινές εργασίες, συνδυάζοντας την παρατήρηση της αναπνοής με διερεύνηση του πώς η προσκόλληση δημιουργεί νοητική ένταση.
Κινέζικο Chan, Seon και Zen της Ανατολικής Ασίας
Όταν ο βουδιστικός διαλογισμός συναντήθηκε με την κινεζική φιλοσοφική σκέψη, ιδιαίτερα με την ταοϊστική εκτίμηση για τον αυθορμητισμό, εξελίχθηκε σε Chan, που αργότερα διαδόθηκε στην Κορέα ως Seon, στο Βιετνάμ ως Thiền και στην Ιαπωνία ως Zen. Αντί να καταγράφουν αισθητηριακά γεγονότα με λεπτομερείς ετικέτες, πολλές ανατολικοασιατικές σχολές δίνουν προτεραιότητα στην άμεση, ολόσωμη ηρεμία.
Τον δέκατο τρίτο αιώνα, ο Ιάπωνας ιδρυτής της σχολής Sōtō, Eihei Dōgen (1200–1253), έγραψε το Fukanzazengi (Καθολικά Συνιστώμενες Οδηγίες για το Zazen). Ο Dōgen περιέγραψε το shikantaza, «τίποτα άλλο παρά κάθισμα», όπου ο ασκούμενος κάθεται όρθιος με τα μάτια απαλά ανοιχτά υπό γωνία σαράντα πέντε μοιρών, σκεπτόμενος το «μη-σκέψη» αφήνοντας τις σκέψεις να εμφανίζονται και να εξαφανίζονται χωρίς να τις κυνηγά. Αντίθετα, οι παραδόσεις του Rinzai Zen και του κορεατικού Seon συχνά χρησιμοποιούν huatou ή kōan, κατευθύνοντας συγκεντρωμένη διερώτηση σε μία φράση, όπως «Τι είναι αυτό;»
Γιατί το Zen κρατά τα μάτια ελαφρώς ανοιχτά
Κλασική Γιόγκα και ταοϊστική ήρεμη στάση
Εκτός βουδιστικών σχολών, δύο μεγάλες ασιατικές παραδόσεις διαμόρφωσαν τον τρόπο που κατανοούνται σήμερα η αναπνοή και η προσοχή:
Aṣṭāṅga Yoga του Patañjali (Κλασική Ινδία)
Συντεθειμένα γύρω στους πρώτους αιώνες μ.Χ., τα Yoga Sūtras ορίζουν τη γιόγκα ως την κατάπαυση των μεταβαλλόμενων καταστάσεων του νου (yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ). Η σταθερή στάση (āsana) και η ρύθμιση της αναπνοής (prāṇāyāma) προετοιμάζουν το νευρικό σύστημα για το dhāraṇā, δηλαδή τη δέσμευση της προσοχής σε ένα μοναδικό σημείο.
Ταοϊστικά Zuowang και Jingzuo (Κίνα)
Αναφέρεται για πρώτη φορά στο κλασικό κείμενο Zhuangzi· το zuowang («κάθισμα και λήθη») και αργότερα το νεο-κομφουκιανό/ταοϊστικό jingzuo («ήσυχο κάθισμα») ενθαρρύνουν την απελευθέρωση από την άκαμπτη κοινωνική προσπάθεια, ώστε η ζωτική ενέργεια (qi) και η ήρεμη αντίληψη να εγκατασταθούν φυσικά στο κάτω μέρος της κοιλιάς (dantian).
Σύγκριση προσεγγίσεων για τη σύγχρονη πρακτική
Όταν τα σύγχρονα κλινικά προγράμματα, όπως η Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) του Jon Kabat-Zinn, που ιδρύθηκε το 1979, προσάρμοσαν ασιατικές τεχνικές για νοσοκομεία και χώρους εργασίας, συνδύασαν τις σωματικές σαρώσεις, απαλές ασκήσεις γιόγκα και την παρατήρηση της αναπνοής σε ένα κοσμικό πρόγραμμα. Η γνώση των συγκεκριμένων παραδοσιακών στοιχείων σού επιτρέπει να προσαρμόζεις τη δική σου ήσυχη πρακτική.
| Παράδοση / Σχολή | Κύρια άγκυρα | Θέση ματιών | Στάση απέναντι στις περιπλανώμενες σκέψεις |
|---|---|---|---|
| Θεραβάδα (Ānāpānasati / Mahasi) | Ρουθούνια ή άνοδος/πτώση της κοιλιάς | Συνήθως κλειστά | Αναγνώρισε ή σημείωσε σύντομα («σκέψη»), και επίστρεψε στο σώμα |
| Sōtō Zen (Shikantaza) | Όρθια στάση ολόκληρου του σώματος | Χαμηλωμένα, απαλά ανοιχτά | Ούτε ακολουθείς ούτε καταπιέζεις· επίστρεψε στην απτή στάση |
| Κλασική Γιόγκα (Dhāraṇā) | Μετρημένη αναπνοή ή εσωτερικό σημείο εστίασης | Κλειστό ή σταθερό βλέμμα | Επανειλημμένα επανέφερε την προσοχή στο επιλεγμένο αντικείμενο |
| Ταοϊστικό Jingzuo | Χαλάρωση κάτω κοιλιάς (dantian) | Μισόκλειστα («χαμηλωμένη κουρτίνα») | Άφησε την εννοιολογική πολυπλοκότητα να διαλυθεί στην ήσυχη ακινησία |
Το επόμενο βήμα στη σειρά: Ξεκίνα με μια ήσυχη πρακτική: Αναπνοή